बौद्ध धर्म, सामाजिक नेतृत्व र आदिवासी जनजाति अधिकारका अभियन्ता

केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द)

बौद्ध  धर्म, सामाजिक नेतृत्व र आदिवासी जनजाति अधिकारका अभियन्ता

नेपालको बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसाँस्कृतिक समाजमा आफ्नो मौलिक पहिचान, धर्म, संस्कृति, भाषा र परम्पराको संरक्षणसँगै समुदायको अधिकार र सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि निरन्तर सक्रिय रहनुभएका व्यक्तित्व मध्ये केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) एक महत्वपूर्ण नाम हो । उहाँको सार्वजनिक जीवन धार्मिक तथा आध्यात्मिक क्षेत्र, ह्योल्मो समुदायको सामाजिक संगठन, आदिवासी जनजातिको अधिकार आन्दोलन र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहका सामाजिक सरोकारसँग जोडिएको छ ।

केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) ले औपचारिक शिक्षातर्फ स्नातक तह (ब्याचलर डिग्री) अध्ययन गर्नुभएको छ भने बौद्ध धर्म परम्पराअनुसार महान गुरुहरुबाट विभिन्न अभिषेक, विशेषतः आयु अभिषेक लगायत धार्मिक अनुष्ठान तथा शिक्षामा सहभागी हुँदै बौद्ध धर्मसम्बन्धी शिक्षा तथा धर्म प्रचार–प्रसारमा समेत सक्रिय रहनुभएको छ । साथै उहाँले मञ्जुश्री तत्व ज्योतिष सम्बन्धी विशिष्ट तहको कोर्ष सफलतापूर्वक सम्पन्न गरी श्रद्धेय बौद्ध गुरु खेन रिन्पोछे ङावाङ होसेर ज्यूबाट प्रमाणपत्र समेत प्राप्त गर्नुभएको छ । उहाँ नेपाल ह्योल्मो समाज सेवा संघको पाँचौँ केन्द्रीय महाधिवेशनबाट महासचिवका रूपमा ह्योल्मो समुदायको सामाजिक, साँस्कृतिक तथा संस्थागत विकासमा सक्रिय रहनुका साथै नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ संघीय परिषद सचिवालयको सचिवका रूपमा आदिवासी जनजातिका अधिकार, पहिचान, भाषा, संस्कृति तथा सामाजिक न्यायका विषयमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा आयोजित विभिन्न कार्यक्रम, छलफल तथा मञ्चहरूमा सहभागी हुँदै आउनुभएको छ । नेपाल सरकारको राष्ट्रिय REDD+ रणनीति समीक्षा प्रतिवेदनमा समेत उहाँलाई नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ NEFIN का सचिवका रूपमा उल्लेख गरेको छ । यसरी हेर्दा उहाँको धार्मिक यात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई अध्ययन, साधना, अभिषेक, धर्म प्रवचन र ज्ञानको प्रचार–प्रसारसँग जोडिएको देखिन्छ ।

 

केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द)

ह्योल्मो समुदायको संस्थागत नेतृत्व

केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) को सामाजिक नेतृत्वको महत्वपूर्ण अध्याय नेपाल ह्योल्मो समाज सेवा संघको पाँचौँ केन्द्रीय कार्यसमितिको महासचिवको जिम्मेवारीसँग सम्बन्धित छ । नेपाल ह्योल्मो समाज सेवा संघले ह्योल्मो समुदायको भाषा, संस्कृति, धर्म, मौलिक पहिचान तथा अधिकारको संरक्षण र प्रवद्र्धनका साथै शिक्षा, सामाजिक विकास र समुदाय सशक्तीकरणमा काम गर्दै आएको छ । नेपाल ह्योल्मो समाज सेवा संघले ह्योल्मो समुदायका अधिकारलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा समेत उठाउने उद्देश्य राखेको छ । यस संस्थाको पाँचौँ केन्द्रीय कार्यसमितिमा महासचिवको जिम्मेवारी सम्हाल्नु उहाँको सामाजिक तथा संस्थागत नेतृत्वको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । महासचिवका रूपमा उहाँले संगठनको सञ्चालन, समन्वय, नीति तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन र समुदायका विभिन्न सरोकारलाई संस्थागत रूपमा अगाडि बढाउने कार्यमा भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ ।

आदिवासी जनजाति अधिकारको राष्ट्रिय अभियानमा 

ह्योल्मो समुदायको अधिकार र पहिचानका सवाललाई व्यापक आदिवासी जनजाति आन्दोलनसँग जोड्दै लामा केसाङ ह्योल्मोले राष्ट्रिय तहमा समेत सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ । उहाँ नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ (NEFIN) का सचिवका रूपमा जिम्मेवारीमा सम्हाली सक्नु भएको तथ्य नेपाल सरकारको राष्ट्रिय REDD+ रणनीति समीक्षा प्रतिवेदनमा समेत स्पष्ट रूपमा अभिलेखित छ । १९ मे २०२४ मा NEFIN कार्यालय, सिनामंगलमा भएको आदिवासी जनजाति संस्थाहरूसँगको परामर्श कार्यक्रममा सरकारी प्रतिवेदनले पनि उहाँलाई “Gobinda Lama Hyolmo secretary, NEFIN  भनेर उल्लेख गरेको छ । त्यसैगरी, नेपाल ह्योल्मो समाज सेवा संघको आधिकारिक वेबसाइटमा पनि Kesang Lama Hyolmo secretary, NEFIN”   भनेर उहाँको परिचय प्रस्तुत गरिएको छ । 

नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ (NEFIN) को सचिवका रूपमा उहाँले विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायका साझा सवाल, अधिकार, पहिचान, प्रतिनिधित्व, सामाजिक न्याय तथा समावेशिताका विषयमा संस्थागत रूपमा काम गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुभएको छ । राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर आदिवासी जनजातिको आवाज केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) को सामाजिक सक्रियता नेपालभित्र मात्र सीमित रहेको छैन । आदिवासी जनजातिसम्बन्धी अधिकार, पहिचान, संस्कृति, मानवअधिकार तथा समुदायका सरोकारका विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा आयोजित कार्यक्रम तथा छलफलहरूमा समेत उहाँ सहभागी हुनुभएको छ । विदेशमा आयोजित विभिन्न कार्यक्रम तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सहभागिता जनाउँदै उहाँले नेपालका आदिवासी जनजाति समुदायको अवस्था, अधिकार, पहिचान र सांस्कृतिक संरक्षणका विषयलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रस्तुत गर्ने अवसर प्राप्त गर्नुभएको छ । यस प्रकारको अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिताले स्थानीय समुदायको मुद्दालाई राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर पुर्‍याउने तथा विश्वव्यापी आदिवासी जनजाति अधिकारको बहससँग जोड्ने काममा योगदान पुर्‍याएको छ ।विशेषगरी आदिवासी जनजातिको आत्मपहिचान, सांस्कृतिक अधिकार, परम्परागत ज्ञान, भाषा, भूमि तथा प्राकृतिक स्रोतसँगको सम्बन्ध, समान सहभागिता र अधिकारको सुनिश्चितता जस्ता विषय उहाँको सामाजिक सक्रियताका महत्वपूर्ण सरोकारका रूपमा लिन सकिन्छ ।

 धर्म र सामाजिक सेवाबीचको समन्वय

केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) को व्यक्तित्वको विशेष पक्ष उहाँको धार्मिक र सामाजिक भूमिकाबीचको समन्वय हो । एकातर्फ उहाँ बौद्ध धर्मको अध्ययन, अभिषेक, बौद्ध दर्शन तथा धार्मिक शिक्षामा समेत सक्रिय हुनुहुन्छ भने अर्कोतर्फ समुदायको सामाजिक अधिकार, पहिचान र संस्थागत विकासका क्षेत्रमा पनि नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ । बौद्ध दर्शनले मानवकल्याण, करुणा, मैत्री, सहअस्तित्व र अहिंसालाई महत्व दिने भएकाले धार्मिक ज्ञानलाई सामाजिक सेवासँग जोड्ने उहाँको दृष्टिकोणले समुदायमा सकारात्मक सामाजिक चेतना निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउने आधार प्रदान गरेको देखिन्छ ।

ज्ञान, परम्परा र आधुनिक शिक्षाको समन्वय

आधुनिक औपचारिक शिक्षाअन्तर्गत स्नातक (ब्याचलर डिग्री) तहको अध्ययनसँगै बौद्ध धर्मका परम्परागत तथा आध्यात्मिक ज्ञानमा निरन्तर अध्ययन गर्नु उहाँको व्यक्तित्वको अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो । मञ्जुश्री तत्व ज्योतिष सम्बन्धी विशिष्ट तहको अध्ययन, विभिन्न धार्मिक अभिषेकमा सहभागिता, धर्म प्रवचन तथा धार्मिक ज्ञानको प्रचार–प्रसारले उहाँको अध्ययनको क्षेत्रलाई बहुआयामिक बनाएको छ । आधुनिक शिक्षा र परम्परागत धार्मिक ज्ञानबीचको समन्वयले उहाँलाई सामाजिक, धार्मिक तथा साँस्कृतिक विषयमा बहुआयामिक रूपमा काम गर्न आधार प्रदान गरेको देखिन्छ ।

नेतृत्वको व्यापक आयाम

केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) को नेतृत्वलाई तीन प्रमुख आयामबाट बुझ्न सकिन्छ ।

· पहिलो, धार्मिक तथा आध्यात्मिक नेतृत्व :

बौद्ध धर्मको अध्ययन, विभिन्न अभिषेकमा सहभागिता,  धार्मिक ज्ञानको प्रचार–प्रसार ।

· दोस्रो, सामुदायिक नेतृत्व :

नेपाल ह्योल्मो समाज सेवा संघको पाँचौँ केन्द्रीय कार्यसमितिमा महासचिवको जिम्मेवारी सम्हाल्दै ह्योल्मो समुदायको संगठन, पहिचान, संस्कृति र अधिकारका लागि संस्थागत योगदान।

· तेस्रो, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय आदिवासी जनजाति अधिकारको नेतृत्व :

नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको सचिवका रूपमा आदिवासी जनजातिका साझा सवाललाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा उठाउने तथा विभिन्न मञ्चमा सहभागिता जनाउने भूमिका ।

यी तीनवटै पक्षलाई जोडेर हेर्दा उहाँको सार्वजनिक यात्रा धर्म, संस्कृति, समुदाय र अधिकारको बहुआयामिक संगमका रूपमा देखिन्छ ।

केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) को जीवनयात्रा शिक्षा, धर्म, संस्कृति, सामाजिक सेवा, सामुदायिक नेतृत्व र आदिवासी जनजाति अधिकारका विभिन्न आयामसँग जोडिएको छ । औपचारिक शिक्षाअन्तर्गत स्नातक तह (ब्याचलर डिग्री) अध्ययन गर्नुभएका उहाँले बौद्ध धर्मको परम्परागत ज्ञान तथा आध्यात्मिक शिक्षालाई पनि निरन्तरता दिनुभएको छ । विभिन्न अभिषेक तथा धार्मिक संस्कारमा सहभागिता, ह्योल्मोको पहिचान र बौद्ध धर्मको प्रचार–प्रसारसँगै मञ्जुश्री तत्व  ज्योतिष सम्बन्धी विशिष्ट अध्ययनले उहाँको धार्मिक तथा आध्यात्मिक यात्रालाई थप समृद्ध बनाएको छ । 

सामुदायिक क्षेत्रमा उहाँ नेपाल ह्योल्मो समाज सेवा संघको पाँचौँ केन्द्रीय कार्यसमितिमा महासचिवका रूपमा ह्योल्मो समुदायको संस्थागत विकास र अधिकारको अभियानमा जोडिनुभयो । राष्ट्रिय तहमा नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ (NEFIN) का सचिवका रूपमा उहाँले आदिवासी जनजातिका साझा सवालमा भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ ।  

नेपाल बाहिर समेत आदिवासी जनजातिका अधिकार र सरोकारका विषयमा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रम तथा मञ्चमा सहभागिता जनाउँदै उहाँले ह्योल्मो समुदाय तथा नेपालको आदिवासी जनजाति समुदायका आवाजलाई फराकिलो मञ्चमा पुर्‍याउने प्रयास गर्नुभएको छ ।  

यसर्थ, केसाङ लामा ह्योल्मो (गोविन्द) लाई बौद्ध धर्म र आध्यात्मिक ज्ञानका साधक, ह्योल्मो समुदायका सामाजिक अभियन्ता, संस्थागत नेतृत्वकर्ता तथा आदिवासी जनजाति अधिकारका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय अभियन्ताका रूपमा परिचित गराउन सकिन्छ ।